Japon kanunları ve resmî metinleri “ve” için iki, “veya” için iki ayrı sözcük kullanır: 及び (oyobi) ile 並びに (narabini), 又は (matawa) ile 若しくは (moshikuwa). Hangisinin kullanıldığı, sayılan öğelerin hangi grupta birbirine bağlandığını gösterir; Türkçede bu ayrımın sabit bir karşılığı yoktur.
“Ve” için iki katman
Japonya’nın 2022 tarihli resmî yazım kılavuzuna göre iki öğe oyobi ile bağlanır; üç ya da daha fazla eşit öğede aralara virgül konur ve oyobi yalnız sonuncunun önüne gelir. Bağlantının iki katmanı varsa iç katmanda oyobi, dış katmanda narabini kullanılır ve oyobi geçmeyen bir cümlede narabini görülmez. Kılavuzun örneğinde “demiryolunun yapımı oyobi güvenliğin sağlanması narabini demiryolu işletmeciliğinin gelişmesi oyobi iyileştirilmesi” ifadesi iki ayrı çifti bir araya getirir.
“Veya” için ters sıra
“Veya” sözcüklerinde sıra tersinedir: tek katmanda matawa kullanılır, iki katman varsa iç katmanda moshikuwa, dış katmanda matawa gelir. Moshikuwa, matawa geçmeyen bir cümlede görülmez. Kılavuzun örneğinde sınava giren kişi “İngilizce moshikuwa Çince matawa matematik moshikuwa fen” arasından seçim yapar: önce iki gruptan biri, sonra o gruptaki iki dersten biri seçilir.
Kütük kanunundan bir örnek
Japon kütük kanununun 10. maddesi kütük örneğini isteyebilecek kişileri şöyle sayar: kütükte kayıtlı kişi matawa onun eşi, üstsoyu moshikuwa altsoyu. Dış katman iki grubu ayırır: kayıtlı kişinin kendisi ve yakınları. Aynı madde istenebilecek belgeleri de iki katmanla sayar: tam örnek moshikuwa kısmi örnek matawa kayıtlı bilgilere ilişkin belge. Tam ve kısmi örnek arasındaki fark tōhon ve shōhon sayfasında anlatılır.
Miras maddesinden bir örnek
Japon Medeni Kanununun 915. maddesine göre mirasçı, mirasın kendisi için açıldığını öğrendiği andan başlayarak üç ay içinde 単純若しくは限定の承認又は放棄 yapmak zorundadır. İç katmanda kabulün iki türü, basit kabul ile sınırlı kabul, moshikuwa ile bağlanır; dış katmanda kabul ile ret matawa ile ayrılır. Türkçe çeviride “mirası basit ya da sınırlı olarak kabul etmek veya reddetmek” gibi, iki katmanı ayrı sözcüklerle gösteren bir cümle kurulur. Japonya’da mirası reddetmenin kendisi sōzoku hōki sayfasının konusudur.
Türkçede gruplamayı göstermek
Türkçede “ve”, “ile”, “ya da” ve “veya” arasında kurala bağlanmış bir katman sırası yoktur. Çevirmen gruplamayı sözcük seçimiyle, virgülle, gerekirse maddeyi ikiye bölerek ya da grupları numaralayarak gösterir. Her bağlaç aynı sözcükle çevrilirse gruplama kaybolur ve bir hakkın ya da yükümlülüğün kime ait olduğu belirsizleşir.
Hangi metinlerde çıkar
Kılavuz, bu sözcüklerin kanunlarda ve kanuna yakın ilan ve bildirimlerde doğru kullanılmasını ister; halka yönelik açıklamalarda ise özellikle narabini ve moshikuwa sözcüklerinden kaçınılmasını ve anlatımın sadeleştirilmesini önerir. Çevirmen bu yüzden iki katmanlı bağlaçla en çok kanun maddelerinde, mahkeme kararlarında ve kanun maddesini aktaran belgelerde karşılaşır.
Hız bildiren üç sözcük
Aynı kılavuz, “hemen” anlamına gelen üç sözcüğün derecesini de açıklar: en acil ve gecikmeye izin vermeyen durumda 直ちに (tadachi ni), daha az acil durumda 速やかに (sumiyaka ni), haklı bir neden varsa gecikmeye izin veren durumda 遅滞なく (chitai naku) kullanıldığını belirtir. Üçü de Türkçeye “derhâl” diye çevrilirse aradaki fark kaybolur; “derhâl”, “en kısa sürede” ve “gecikmeksizin” gibi ayrı karşılıklar bu yüzden bütün metinde sabit tutulur.