Türk dizi sektörü ile Japon televizyon kanalları arasındaki format ticareti, son on yılda somut örnekler verdi. Bir Japon dizisinin Türkiye’de uyarlanması, format sözleşmesinden senaryo eşleştirmesine kadar iki dilde yürüyen bir belge işidir ve bu işte Japon telif hukukunun kavramları belirleyicidir.
İlk uyarlama
Nippon TV’nin basın açıklamasına göre kanalın “Mother” dizisi Türkiye’de “Anne” adıyla uyarlandı ve bu, bir Japon dizisinin Türkiye’deki ilk uyarlamasıdır. Açıklamaya göre Türk yapım şirketi MF Yapım 2015’te kanalın uluslararası iş birimine başvurdu ve uyarlama yaklaşık bir buçuk yıllık görüşmeden sonra gerçekleşti. Türk yapımı, özgün dizinin temasını koruyarak bölüm sayısını 33’e çıkardı.
Ödül ve ikinci uyarlama
Aynı açıklamaya göre Türk uyarlaması 26 Ekim 2017’de Tokyo Dizi Ödülleri’nde uluslararası özel ödül aldı. Kanalın “Woman” dizisi de Türkiye’de “Kadın” adıyla uyarlandı ve 24 Ekim 2017’de yayına başladı. Nippon TV, bu işlemle bir dizi formatı satışından ilk kez telif geliri elde ettiğini açıkladı.
Yeni görüşmeler
JETRO’nun 2026 yıllığına göre Mayıs 2025’te İstanbul’da, çoğu televizyon kanalı olan altı Japon şirketinin katıldığı bir dizi uyarlaması iş görüşmesi yapıldı. Böyle görüşmelerde katalog tanıtımları, dizi özetleri ve ilk teklif mektupları iki dilde hazırlanır. Özetin Japonca aslı, özgün dizinin resmî tanıtım metnine dayanır ve çeviride karakter adları özgün yazımla korunur.
Uyarlama hakkı Japon yazarındır
Japon Telif Hakkı Kanunu’nun 27. maddesine göre eseri çevirme, düzenleme, dönüştürme, senaryolaştırma, filme alma ve başka biçimde uyarlama hakkı yalnız eserin sahibine aittir. Format sözleşmesi bu hakkın hangi ülke, hangi dil ve hangi süre için verildiğini belirler. Sözleşmenin Türkçesinde hak türlerinin adları Japonca asıldaki ayrımla birebir korunur.
Eserin bütünlüğü hakkı
Aynı kanunun 20. maddesine göre yazar, eserinin ve başlığının bütünlüğünü koruma hakkına sahiptir ve iradesi dışında değiştirilmesine, kısaltılmasına ya da başka biçimde bozulmasına karşı korunur. Uyarlamada senaryonun değiştirilmesi bu yüzden sözleşmede ayrıca izin verilen sınırlar içinde yapılır. Türk yapımcının eklediği yan hikâyeler için Japon tarafın onay yazışmaları bu hakla ilgilidir.
Senaryo ve bölüm eşleştirmesi
Uyarlamada Japon özgün bölümleri ile Türk bölümleri arasında bir eşleştirme tablosu tutulur, çünkü bölüm sayıları farklıdır. Japon tarafın onayı için Türk senaryolarının özetleri Japoncaya çevrilir. Özet çevirisinde sahne sırası ve karakter ilişkileri eksiksiz verilir ki onay doğru metne dayansın.
Karakter adlarının yerelleştirilmesi
Sık yapılan hata, onay yazışmalarında Japon karakter adları ile Türk uyarlamasındaki karşılık adların karıştırılmasıdır. Bir karakter tablosu, iki yapımdaki adları yan yana tutar ve her çeviride aynı eşleştirme kullanılır. Yazışma düzeni Japonca kurumsal yazışma sayfasında da ele alınır.