Japonca yazılı metinlerde cümle sonu iki ana üsluptan biriyle kurulur: kibar です・ます体 (desu-masu tai) ve düz である体 (de aru tai). Üslup, metnin kime ve ne amaçla yazıldığını gösterir ve çevirinin tonunu da belirler.
Resmî yazım kılavuzunun kuralı
Japonya Kültür Konseyinin 7 Ocak 2022 tarihli önerisi olan resmî yazım kılavuzu, 公用文作成の考え方, 11 Ocak 2022’de Kabine Baş Sekreterinin yazısıyla kamu kurumlarına duyuruldu. Kılavuz kanun, resmî ilan ve iç talimat gibi metinlerin düz üslupla; bildirim, rica, soru ve cevap yazıları gibi belirli bir alıcıya yönelen yazıların kibar üslupla yazılmasını ister. Bir cümle ve bir belge içinde iki üsluptan biri seçilip tutarlı kullanılır; düz üslupta cümle “de aru”, “de arō” ve “de atta” biçimleriyle biter.
Belgelerde görünüşü
Japon kurumlarının başvuru rehberleri ve sık sorulan sorular sayfaları çoğunlukla kibar üslupla, kanun metinleri düz üslupla yazılır. Araştırmamızda JETRO’nun Türkiye rehberi “gereklidir” anlamındaki kuralı düz üslupla kurmuştu; incelenen Japon çeviri şirketlerinin sayfalarının hepsi ise kibar üsluptaydı.
Talimat dili: koto
Üçüncü bir biçim, cümleyi “yapılacak şey” anlamındaki こと (koto) ile bitiren talimat dilidir. Araştırmamızda Türkiye’nin Japonya’daki büyükelçiliğinin Japonca sayfaları bu biçimle, “yazılacak”, “verilecek” anlamındaki kısa maddelerle yazılmıştı. Türkçe çeviride bu maddeler “yazınız”, “veriniz” gibi emir kipiyle ya da “yazılır”, “verilir” gibi edilgen yapıyla karşılanır.
Türkçedeki karşılık
Türkçe resmî metinde düz üslup çoğunlukla “-dır”, “-mektedir” ve edilgen yapılarla karşılanır. Kibar üslup ise “-iniz”, “rica ederiz”, “bilgilerinize sunarız” gibi ifadelerle taşınır. Çevirmen kaynağın üslubunu korur; bir kanun maddesini kibar mektup diliyle çevirmez.
Karışık üslup
Bir Japonca belgede ana metin kibar üslupla, alıntılanan kanun maddesi düz üslupla yazılmış olabilir. Çeviride bu iki bölümün tonu da ayrı tutulur. Alıntının düz üslubu, onun başka bir metinden aynen alındığını gösteren bir işarettir.
Madde ve tablo dili
Japonca madde listelerinde ve tablolarda cümleler çoğunlukla bir adla biter ve fiil kullanılmaz. Bu kısa biçim ne kibar ne düz üsluba aittir. Türkçe çeviride de madde listeleri kısa ad öbekleriyle verilir ve gereksiz yere cümleye dönüştürülmez.
Türkçeden Japoncaya seçim
Türk belgesinin Japonca çevirisinde üslup, belgenin türüne göre seçilir: bir kanun maddesi ya da mahkeme kararı düz üslupla, bir kurum yazısı ya da mektup kibar üslupla çevrilir. Çevirinin sonuna konan kısa çeviri kaydı gibi metinler de düz üslupla yazılabilir. Seçilen üslup çevirinin tamamında korunur.
Üslup hatasının sonucu
Düz üsluplu bir kanun maddesini kibar üslupla çevirmek, metni bir rehber gibi gösterir ve bağlayıcılık izlenimini zayıflatır. Kibar bir mektubu düz üslupla çevirmek ise Japon okura kaba gelebilir. Saygı dilinin ayrıntısı keigo sayfasında anlatılır.