Japonya’da belirli büyüklükteki her iş yeri, çalışma saatlerinden ücrete ve disipline kadar çalışma düzenini yazılı bir yönetmelikte toplar. Bu belgenin adı 就業規則 (shūgyō kisoku) olur. Japonya’da çalışan bir Türk mühendis, Japonya’da bağlı şirketi olan bir Türk firması ya da Japon şirketi satın alan bir yatırımcı bu belgeyle karşılaşır. Çalışma vizesinin genel süreci Japonya çalışma vizesi sayfasında anlatılır.
Yönetmeliği kim hazırlar
Japon Çalışma Standartları Kanunu’nun 89. maddesine göre sürekli on ya da daha fazla işçi çalıştıran işveren iş yeri yönetmeliğini hazırlar ve yetkili makama bildirir; yönetmelikte yapılan her değişiklik de bildirilir. Japonya Sağlık, Çalışma ve Refah Bakanlığı bildirimin iş yerinin bağlı olduğu çalışma standartları denetim bürosuna yapıldığını yazar. Kanun görüş alma yükümlülüğünü iş yeri düzeyinde kurduğu için aynı şirketin farklı iş yerlerinde ayrı metinler bulunabilir.
Yönetmelikte bulunması zorunlu bölümler
Kanunun 89. maddesi her yönetmelikte bulunacak bölümleri sayar: işe başlama ve bitiş saatleri, dinlenme süresi, tatil günleri ve izinler, vardiyalı çalışmada vardiya değişimi; ücretin belirlenmesi, hesaplanması ve ödeme yöntemi, ücretin kesim ve ödeme tarihleri ile ücret artışı; işten ayrılma ve işten çıkarma nedenleri. Ayrılma ödeneği, ikramiye, işçiye yüklenen yemek ya da iş aracı giderleri, iş sağlığı ve güvenliği, mesleki eğitim, iş kazası tazminatı, ödül ve disiplin kuralları ise işveren bu konularda bir kural koyuyorsa yazılır. Çeviride bir bölümün yokluğu, o konuda kural olmadığı anlamına gelebilir; boşluk bir notla belirtilir.
Ayrılma ödeneğinin adı
Yönetmelikte 退職手当 (taishoku teate) başlıklı bölüm, işten ayrılan çalışana ödenecek tutarın kimlere uygulanacağını, nasıl hesaplanacağını ve ne zaman ödeneceğini gösterir. Bu kalem Türkçeye “kıdem tazminatı” diye çevrilirse Türk iş hukukundaki bir kurumun çağrışımı metne girer. Karşılık olarak “işten ayrılma ödeneği” seçilir ve Japonca terim ilk geçtiği yerde parantez içinde verilir.
Çalışan temsilcisinin görüş yazısı
Kanunun 90. maddesine göre işveren yönetmeliği hazırlarken ya da değiştirirken iş yerinde çalışanların çoğunluğunu örgütleyen sendikanın, böyle bir sendika yoksa çalışanların çoğunluğunu temsil eden kişinin görüşünü alır ve bu görüşü içeren yazıyı bildirime ekler. Kanun görüş almayı ister, onay almayı istemez. Japonca 意見を聴く ifadesi “onayını almak” diye çevrilirse temsilciye kanunda olmayan bir veto yetkisi tanınmış olur.
Ücret kesintisi cezasının sınırı
Kanunun 91. maddesine göre yönetmelikte ücret kesintisi cezası öngörülüyorsa bir seferlik kesinti ortalama günlük ücretin yarısını, toplam kesinti de bir ödeme dönemindeki ücretin onda birini aşamaz. Disiplin bölümündeki ceza türleri ve dereceleri 89. maddenin dokuzuncu bendi gereği yazılıdır. Çeviride ceza adları birbirinin yerine kullanılmaz, çünkü her birinin ağırlığı farklıdır.
Yönetmelik ile iş sözleşmesinin ilişkisi
Japon İş Sözleşmeleri Kanunu’nun 12. maddesine göre yönetmelikteki ölçütün altında kalan sözleşme koşulu o kısmıyla geçersizdir ve yerine yönetmelikteki ölçüt uygulanır. Aynı kanunun 7. maddesine göre işveren makul koşullar içeren yönetmeliği çalışanlara duyurmuşsa, sözleşmede ayrıca kararlaştırılmayan konularda yönetmelikteki koşullar sözleşmenin içeriği olur. Bu yüzden bir çalışanın haklarını anlamak için yalnız sözleşmenin çevrilmesi yetmez.
Kanun ve toplu sözleşme karşısında yönetmelik
Çalışma Standartları Kanunu’nun 92. maddesine göre yönetmelik kanunlara ve iş yerine uygulanan toplu iş sözleşmesine aykırı olamaz; idare aykırı yönetmeliğin değiştirilmesini emredebilir. Yönetmelikle toplu sözleşme aynı konuyu düzenliyorsa çeviride iki metnin birbirine yaptığı atıflar ve tarihleri korunur.
Duyurma yükümlülüğü ve örnek metin
Kanunun 106. maddesine göre işveren yönetmeliği iş yerinde görünür bir yere asarak, hazır tutarak ya da yazılı olarak vererek çalışanlara duyurur. Bakanlık işverenlere bir örnek yönetmelik yayımlar; örneğin İngilizce, Çince, Portekizce ve Vietnamca sürümleri de vardır, Türkçe sürüm bu listede yer almaz. Türk çalışan için hazırlanacak çeviride örnek metnin madde numaraları değil, iş yerinin kendi yönetmeliği esas alınır.
Yönetmeliğin imzalı sözleşme sanılması
Sık yapılan hata, iş yeri yönetmeliğinin çalışanla imzalanmış bir sözleşme gibi sunulmasıdır. Yönetmelik işverenin hazırladığı ve bildirdiği bir düzendir; kişiye özel koşullar çalışma koşulları bildiriminde ve sözleşmede yer alır. Fazla çalışmanın koşulları fazla çalışma anlaşması, işe alımdaki koşullar çalışma koşulları bildirimi sayfasında anlatılır.